Un artigo de Gustavo Perednik.
Tzar Alexandre II Nikolaevich.
Fai uns meses asistín a un concerto da Orquesta Filharmónica de Israel, no que o pianista Orli Shalam interpretou a Segunda Sinfonía de Leonard Bernstein. Ésta baséase nun laureado poema pastoral de Wystant Auden: A idade da ansiedade (1947), escrito no verso aliterado do anglosaxón, que tanto cautivara a Jorge Luís Borges.
A obra revisa a busca de identidade no remuíño dun mundo inestable, o tento dunha humanidade que bregaba por reencontrarse con ela mesma, despois da hecatombe da Segunda Guerra.
No poema, e na súa música xudía, reverberan diversos momentos de ansiedade do pobo hebreo, que gravaron puntos de inflexión no seu destino. Pola multiplicidade das súas consecuencias, ningún é comparábel ao 13 de marzo de 1881, un dos días máis fatídicos da historia, cando foi asasinado o zar Alejandro II Nicolaievich (1818-1881), coñecido como «o zar libertador».
A súa rexencia constituíu un intervalo relativamente liberal nos tres séculos durante os que a dinastía Romanov gobernou o país máis extenso do globo.
Antes dese intervalo había no mundo dez millóns de xudeus, a metade dos cales habitaba en Rusia, baixo condicións políticas aciagas, e concentrádevos nas provincias occidentais, unha «zona de residencia» fóra da cal tiñan prohibido asentarse.
Traballaban de hospederos, comerciantes e artesáns, conformando un pouco máis do dez por cento da poboación xeral. Se ben a partir do século XVI os israelitas estaban limitados a certas áreas xeográficas, a disposición legal foi decretada por xudeofobia de Nicolás I (1796-1855).
Á sazón, estaba vixente o cantonismo, un dos réximes de alistamiento máis desapiadados ca se lembren, que se prolongou durante tres décadas. Consistía en reclutar a nenos maiores de 12 anos (un límite mínimo de idade que usualmente era violado), quen pasaban por un cruel adestramiento que se prolongaba ata os 18 anos. A esa idade, o mozo ingresaba ao exército zarista para un servizo de vintecinco anos máis. O obxectivo principal do martirio era cristianizar pola forza aos conscriptos.
O 2 de marzo de 1855, Alexandre II aconteceu ao seu pai no goberno de Rusia, o mesmo mes no que Inglaterra e Francia uníronse a Turquía na Guerra de Crimea, que os otomanos sostiñan contra o imperio ruso desde facía case dous anos.
Malia esta conxuntura internacional, o novo zar e a súa esposa, María Alexandrovna, emprenderon unha etapa política coñecida como "Era das Grandes Reformas", que significou un progreso social insólito.
A principal reforma foi a liberación dos servos do imperio, que sumaban máis de corenta millóns, incluíndo os da propia familia real. Esta medida, acompañada de préstamos estatais aos recén emancipados, a fin de que comprasen as súas terras, xerou a oposición da nobreza terratenente.
Así mesmo, reorganizáronse os tribunais e a xustiza, baixo unha nova administración que imitaba o modelo francés. Promulgouse un código penal que melloraba a situación dos presos políticos, moderouse a censura de prensa, e admitiuse o autogoberno dos distritos rurais.
Por primeira vez, incentivábase a educación científica: a sapiencia e filosofía occidentais penetraban na intelectualidad do país, e as obras de numerosos autores comezaban a ser lidas en traducións. Mentor destas innovacións era o titor do mozo Alexandre, o poeta Vasili Zhukovsky, alcumado «o tradutor máis orixinal da literatura universal».
Un ano despois de asumir o trono, Alexandre II aboliu o cantonismo. Ademais, aos efectos de revitalizar a economía, abriu a «zona de residencia» para o traslado de profesionais, artesáns e comerciantes. Así describiu Jaim Potok o efecto da liberalización e as migracións: «Moitos mozos xudeus foron conquistados por unha esperanza mesiánica na inminente transformación da sociedade, e uníronse aos grupos revolucionarios… (Outros) ingresaron nas escolas rusas e empezaron a tomar parte da cultura do país. Entraron nas artes. Fixéronse xornalistas, avogados, novelistas, poetas, críticos, compositores, pintores, escultores. Apareceron en toda área da vida económica, política e cultural da nación».
O iluminismo e a vocación pola cultura universal comezaban a influír na xudaría rusa. A partir de Isaac Ber Levinsohn, «o Mendelssohn ruso», empezaron a destacarse escritores como Abraham Mapu (pai da novela hebrea), Mendele Mojer Sforim (precursor da literatura idish), Abraham Goldfaden (iniciador do teatro nese idioma), e Iehudá Leib Gordon, coñecido polas súas siglas: Ialag (1831-1892). Este foi un dos máximos poetas hebraicos, quen acuñou na súa obra tanto o lema dos iluministas como o dos primeiros sionistas modernos.
En efecto, no seu poema Esperta, pobo meu, Ialag estableceu a célebre máxima: «Se un xudeu na túa casa, e un home na rúa». No seu artigo «Iremos con mozos e anciáns» propuxo o apotegma bíblico de «Beit Iaakov Lejú ve-Neljá» (Casa de Jacob, vede e iremos) cuxas siglas deron nome aos protagonistas da primeira alía, ou inmigración xudía a Palestina en 1882.
Notablemente, Ialag, en distintas etapas da súa vida foi rexeitando tanto aos primeiros (a asimilación probou non ser solución á xudeofobia) como aos segundos (o cruel trato que Turquía propinaba ás xudeus en Eretz Israel, pareceulle un obstáculo insuperable).
Foi un das grandes que personificaron a era de ansiedade que se produciu co comezo dos pogromos, cuxo detonante foi o magnicidio. Un paralelo en Alemaña foi o filósofo Hermann Cohen, quen neses anos admitía «ter fachendoso coa posibilidade da integración, aínda que agora retorna a antigua ansiedade».
Durante o reinado de Alejandro II floreceu a prensa xudía, tanto en hebreo como en ídish, e aínda en ruso (Razsvet ou «Aurora» foi o primeiro xornal xudeu nesa lingua, que para 1860 era estraña incluso entre os israelitas máis cultos).
Xurdiron institucións feixóns educativas: en 1863, un grupo de intelectuais de San Petesburgo creou a «Sociedade para a promoción da cultura entre os xudeus de Rusia», e máis tarde fundábase a ORT, sociedade para o traballo manual e agrícola entre os xudeus, nada a partir dun permiso que outorgase o zar para recadar fondos filantrópicos. Lev Osipovich Levanda (1835-1888), convocaba a partir do Razsvet a «espertar baixo o cetro de Alexandre II». Espertarían por pouco tempo, e volverían a sumirse nun pesadelo sen precedentes.
O 13 de marzo de 1881 o zar Alexandre II é asasinado en San Petersburgo pola bomba dun anarquista nihilista suicida
A era dos pogromos
Neste espectáculo de sombras chinesas, unha nena cóntalle ao sol coma foi arrasado o pobo da súa familia durante un dos pogromos da Rusia tzarista. Foto: Morganfitzp.
O 13 de marzo de 1881, a carruaxe de Nicolaievich transportábao polas rúas centrais de San Petesburgo, nas inmediacións do seu palacio de inverno. O cuarto tentado contra a súa vida en tres anos, deu no branco. Con el, expirou toda esperanza de emancipación xudía.
O movemento revolucionario «Narodniki» (Populares), comezado dúas décadas antes, e que inicialmente propoñía a rebelión do campesinado, xerou, a fins da década de 1870, grupos anarquistas propagadores do terrorismo indiscriminado. Iván Turguenev denominounos «nihilistas». Un deses grupos, o «Narodnaia Volia» (Vontade da vila), responzabilizouse polo asasinato, que fixo estoupar un período de violentísima reacción e de colapso xudeu: a era da ansiedade.
A presenza dunha moza hebrea entre os regicidas, Sofía Perovskaia, permitiu desatar o rumor de que o monarca caera vítima dun «complot xudeu». A liberalización reverteuse con frenesí, e Potok diría que «o baile chegara ao seu fin».
En linguaxe internacional, a palabra rusa «pogromo» alude especificamente aos ataques contra os xudeus rusos, acompañádevos de destrución de propiedade, saqueo, violacións e homicidios, diante da silenciosa ou aberta complicidade das autoridades civís e militares. Agás un incidente illado en Kiev en 1113, os pogromos tiveron lugar durante catro décadas a partir de 1881, e en tres olas de furor crecente que produciron decenas de miles de mortos e innumerables mutilados e feridos.
Tal como a Noite dos Cristais (10 de novembro de 1938) tivo como escusa o asasinato dun secretario da embaixada alemá en París, os primeiros pogromos presentáronse como a reacción pola morte do zar. Non tan espontáneos como adoita supoñerse, eran incursións coidadosamente planeadas tras un intenso traballo de axitadores, libelistas e grupos de ultradereita, que viran nas reformas unha seria ameaza e creron que era o momento propicio para exteriorizar a súa forza.
O novo goberno, de Alexandre III, permitiu os embates, e sectores da esquerda tamén os apoiaron, considerándoos como un espertar das masas que suscitaría a eliminación do réxime.
Os pogromos continuaron ata catro anos despois da revolución bolxevique. As tropas do comandante vermello Grigoriev foron responsables de corenta deles a partir de maio de 1919, que causaron seis mil mortes. O seu lema «Malla á burguesía e aos xudeus» non contrastaba demasiado co mote contrarrevolucionario de «Malla ao xudeu e salva a Rusia».
Diante do asasinato do seu pai, Alexandre III (o penúltimo zar) designou ministro do Interior ao conde Nicolás Pavlovich Ignatiev, outro sañudo xudeófobo que incentivou os pogromos como «actos de xustiza espontánea emprendidos polo pobo ruso explotado». A presión pública logrou que, ao ano, Ignatiev fose substituído polo conde Dimitri Tolstoi, quen culpou ás gobernadores de provincia pola súa pasividade, e urxiunos a que detivesen atáquelos e as depredaciones, o que se logrou en xuño de 1884, castigando aos pogromistas. Concluía así a primeira das tres olas mencionadas.
O atentado de 1881 sinalou a decadencia do nihilismo, que perdeu soporte e encamiñouse para a súa desaparición durante a Gran Guerra, ao cabo da cal produciuse a terceira e última onda de pogromos en Rusia.
A polarización política foi irreversible despois do asasinato e, fronte aos revolucionarios, xurdiron organizacións como a Liga Sagrada, precursora das temidas «Centurias Negras» paramilitares, e da Unión do Pobo Ruso, todas elas fanaticamente antixudías.
Antes da súa destitución, Ignatiev conseguiu pasar as «Regulacións Temporarias» ou «Leis de Maio» (3 de maio de 1882) que restrinxiron máis que no lapso anterior a «zona de residencia»: expulsáronse a miles de xudeus dos seus fogares e, en 1891, a metade da poboación israelita de Moscova foi desaloxada.
A vorágine xudeofóbica daquel período adquiriu cristalización ideolóxica. Foi facéndose pública a patraña dun poder xudeu oculto ao axexo. O pogromista Pavolaji Khrushevan imprimiu, en 1903, no seu diario Znamia de San Petersburgo, un resumo dos Protocolos dos Sabios de Sión, que Sergei Nilus publicaría integramente un par de anos despois.
O sacerdote Edward Flannery, historiador da xudeofobia, denominounos «a mentira do século», e tiveron espectacular éxito: millóns de exemplares vendéronse nos máis variados idiomas, ata o día de hoxe.
Á sazón, cobrou especial influencia nos asuntos de estado o máximo xerarca da Igrexa Ortodoxa Rusa: Konstantin Petrovich Pobedonostev (1827-1907), partidario do absolutismo e da rusificación, conocido como «o xenio maligno de Rusia durante un cuarto de século». Foi este prelado quen difundiu o macabro vaticinio para os xudeus rusos: «Un tercio morrerá; un tercio converterase ou asimilarase; un tercio emigrará».
Como consecuencia do clima xudeofóbico, xurdiron en forma espontánea as primeiras tentativas de autodefensa xudía organizada. Perdérase toda confianza na capacidade (e no desexo) das autoridades de protexer as súas vidas e propiedades. Aqueles sistemas defensivos foron precursores incluso dos que se formarían na terra de Israel nas décadas posteriores, para contrarrestar o terrorismo árabe.
Pioneiros en materia de autodefensa foron o autor Mordexai Ben-Amí e o científico Waldemar Haffkine (quen anos despois descubriu a vacina contra o cólera). Na cidade de Balta, un das primeiras vítimas dos pogromos, a mestre Eliezer Mashbir creou, en 1882, unha unidade de defensa que se comunicaba co toque de shofar. Os xudeus, por primeira vez en séculos, defendíanse.
A autocracia rusa necesitou doutras armas paralelas para reprimirlos, como frear a incipiente cultura xudía. En 1883, o goberno prohibiu as representacións teatrais en ídish, o que provocou un exilio de actores, autores e produtores para occidente. Pola súa vez, fixouse un estrito numerus clausus que limitaba ao estudiantado xudeu a unha proporción do 3 ao 10 por cento de todas as universidades e escolas secundarias. (En rexións como Odessa, coa apertura de Alexandre II, chegárase a un 35 por cento de estudantes hebreos.)
Case cincuenta mil nenos xudeus padeceran o «cantonismo», que xa era impracticable. No seu lugar o zar estimulou a evanxelización tradicional: unha secta chamada «Novy Izrail» (Novo Israel) publicitaba a apostasía xudía.
O maior éxodo da historia xudía ocorreu despois da morte de Alexandre II. Cen mil xudeus por ano abandonaron o país durante a década seguinte e esa cifra aumentou nos anos posteriores.
En 1881 fundouse a agrupación Am Olam, co propósito de establecer colonias socialistas xudías en Norteamérica. As setenta persoas do seu primeiro continxente partiron desde Elizabetgrad, xusto despois de que alí tivese lugar o primeiro pogromo da historia.
En xeral, o 85 por cento dos emigrados radicouse nos EEUU, pero por esa época comezou a creación das outras comunidades xudías nas Américas, e a realización sionista moderna –todo iso en resposta diante da atmosfera enxendrada polo asasinato do zar.
A decepción dos intelectuais polo fracaso da pretendida integración á Rusia das grandes reformas, foi terminante. León Pinsker, xa descreido da mera solución iluminista, publicou en 1882 «Autoemancipación» (no que acuñó a voz «xudeofobia»), e Ajad Haam comezou a dirixir a súa mirada a Sión.
Así mesmo, ese ano, o «Bilu» produciu a primeira onda inmigratoria a Israel, e un dos seus pioneiros, Jaím Hisin, participou da fundación de Tel Aviv, en onde pasou o resto dos seus días. Definiu claramente o que aquel ano clave representou para conciéncialas feixóns: «Os recentes pogromos espertaron con violencia aos compracentes xudeus dos seus doces soños. Ata hoxe, a miña orixe non me interesaba».
O historiador anglicano James Parkes referiuno así: «Na súa longa e azarosa historia, as xudeus nunca pasaron por período tan tráfico e exaltado como o que comezou coa fuxida de Rusia en 1881».
(Máis: O artigo orixinal en castelán pode atoparse
aquí)
