O último en Afganistán

O último xudeu que queda en Afganistán da conta neste vídeo da súa situación en Kabul, coma último membro do seu pobo que continúa no país.

Conferencia en Santiago sobre o pasado xudeu de Galiza

"A profesora Gloria de Antonio Rubio é doutora de Historia Medieval pola UNED. Actualmente é investigadora no CSIC-Instituto de Estudios Galegos "Padre Sarmiento". Moi recentemente foille outorgado o premio Samuel Toledano 2008 polo seu libro "Los judios en Galicia (1044-1492)" Este prestixioso premio é concedido anualmente e presentado en Xerusalén, levando o nome de Samuel Toledano, quen foi un dos grandes renovadores da comunidade xudía en España. 

O premio é concedido a un investigador de Israel e a outro de España, que traballan no estudo das comunidades xudías en España e nos países da diáspora sefardí: a súa historia e o seu legado cultural así como as relacións entre España e Israel. O premio está dotado de 15.000$ para cada un dos dos galardoados. 

A comisión do Premio está presidida polo Sr. D. Yitzhak Navón, quen foi quinto Presidente do Estado de Israel e a compoñen destacados membros do campo académico e personalidades do ámbito público (político, cultural, etc.) israelí así coma representantes da familia Toledano".

Organiza: Asociación Galega de Amizade con Israel.

Paul Newman

O actor en Exodus. Imaxe: Wikipedia Commons.

A realidade supera a ficción, máis o que non facer é emular o poder de atracción desta última. Sobre todo, cando se proxeta sobre pantalla de cine.

A escena é ilustrativa disto. A comenzos do verán, estabamos tomando unha cañas nunha terraza de Aranxuez varios israelíes e outros do Reino de España; todos xudeus, agás eu. Nun momento dado, algúen lembrou que uns días antes falecera o comandante da nave Éxodo, que levou a milleiro de xudeus á llixuv.

- Cómo? En serio? Pero se aínda o vin o outro día nunha entrega de premios! - dixo unha das israelíes.

- Non - explicoulle outro -, o actor que fixo del na película non. Morreu o de verdade.

- Ah, menos mal. Pensei que morrera Paul Newman.

A reación fíxonos graza, e seguro que llela faría tamén ao propio Newman, asemesmo xudeu. Acabase de facer público que non foi capaz de superar o cancro que padecía dende hai meses, co que xa nin o real nin o ficticio nos quedan. Non se me ocorre mellor homenaxe que ver o camiño cara a salvación que un emprendeu na realidade e outro recreou no cine. Descanse en paz.

As caras de Zaafra: retratos masculinos

O artista David González López (Granada, 1948), de nome artístico Zaafra leva dende a súa colaboración nas obras de restauración da Gran Sinagoga del Carrer de la Forca (Call de Girona) vinculado á recuperación e fomento da cultura xudía.

Para a sinagoga, daquela coñecida coma Centro Cultural de Isaac el Cell e que hoxendía alberga o Centro Bonastruc ça Porta, Zaafra, que conta con ascendencia xudía por vía materna, ademáis de traballar coma pintor e arquitecto técnico, elaborou para o patio dos rabinos a célebre Estrela de David. Logo desta obra, feita por encargo dos anteriores propietarios, Jordi Puig e Joseph Tarrés, o xardín pasou a ser coñecido coma o Patio da Estrela.

Autor: Xavier Tugas.

Zaafra conta cunha serie de cadros inspirados no Cantar dos Cantares que amosan, por unha banda todo o erotismo e intensidade do libro bíblico, e pola outra detalles da vida cotiá narradas no texto. Penso que non fai falla ser crente para apreciar a beleza dun texto relixioso, nin das evocadoras imaxes que o pintor extrae das escrituras.

Neste post, tócalle o turno ás imaxes da segunda clase, coma os anciáns ou os homes máis xóvenes que aparecen debaixo tocando o xofar:

Hadas Dagul

Abondou con oír unhas poucas cancións dela, as que dei atopado na rede, para que Hadas Dagul pasara a ser a miña cantante favorita, de entre as novas voces israelíes que coñezo.

Nada en Xerusalén no 1984, xa con seis anos comenzou a tocar a guitarra, completando logo a súa formación estudando guitarra clásica na Jerusalem Academy of Music High School, un centro de gran sona no páis.

Durante o seu servizo miltiar foi destinada a unha banda que animaba os momentos de ocio dos soldados, e foi neste periodo que coñeceu a quén a había de acompañar no seu primeiro disco, o compositor de música para películas Ori Vidislavski. Co patrocinio deste útimo, Hadas publicou no 2003 o seu debut, Seret Eelem (Película muda). Algúns dese temas poden escoitarse no seu MySpace.

O seu estilo nútrese da música tradiciona grega, así coma das cancións árabes que Hadas escoitaba xunto co seu avó cando era nena. A canción que da título ao álbum, cun ritmo moi suave, di así:

Vida de actividades de verán

casas rosadas sobre montañas verdes

unidas coidadosamente;

isto é todo o que me deixastes.

Tratando de captar un momento

que existe só nas revistas;

isto é todo o que me deixastes.

No momento no que escribo isto hai tres vídeo dela no Youtube. Dous deles son sobre a súa canción Todas as cores, en sendas actuacións en directo, e o terceiro é o videoclip do seu tema Bahgdag.

Bahgdag.

All the colors (en vivo)

Nove de Av

Dende mañá á noite, e ata o solpor do domingo, coincidindo co noveno día do mes Av, o mundo xudeu comnemora varias datas de importancia capital, todas de lembranza dolorosa. Na xornada, coñecida coma Tisha b´Av, coincidiron a destrución dos dous Templos de Xerusalén, o Decreto de expulsión do Reino de Castela e Aragón, e de Inglaterra tamén, varios séculos antes, entre outros.

En tal día coma mañá, tamén, foi inaugurado e comenzou a funcionar o campo de Treblinka.

Os comerciantes xudeus no século XIV

Vestimenta típica dos comerciantes xudeus na Idade Media. Autor: Hans Splinter. O curioso chapeu, que tamén foi empregado por musulmáns, pasou a ser obrigatorio para os varóns adultos logo do 1215 nos seus desprazamentos fora dos guetos.

Un artigo de María José Cano.

De todos é coñecido o papel desempeñado polas xudeus no sistema comercial ao longo da historia, e como ese papel se converte en protagonista, cando o escenario é o Mediterráneo e a época é a Idade Media.

Durante o século XIV, como nos séculos anteriores e posteriores, o bo desenvolvemento das transaccións comerciais dependía, en gran medida, das relacións persoais dos comerciantes, pois a precariedade das redes comerciais esixía unha confianza plena en todos e cada un dos nós da rede.


Un próspero negocio familiar e correlixionario

As relacións familiares no amplo sentido semítico –case tribal e clánico– eran as grandes protagonistas, pero cando estas fallaban, eran suplidas polas relacións de correlixionarios. No caso dos xudeus eran tan frecuentes unhas como as outras, cousa lóxica se entendemos que en todos os lugares constituían unha minoría relixiosa nun universo dominado polas relixións. En consecuencia, as redes comerciais estaban integradas por membros dunha mesma tradición relixiosa: xudeus con xudeus, cristiáns con cristiáns e musulmás con musulmás, se ben isto non impedía que os negocios si puidesen realizar entre membros alleos á propia comunidade relixiosa nas súas fases inicial e final. Concretamente, o comercio entre a Europa cristiá e os países musulmás dependía, en gran medida, dos comerciantes xudeus asentado nas ribeiras norte e sur do Mediterráneo, que comerciaban nos portos do sur con comerciantes musulmás, e no norte con cristiáns. A ética comercial entre os individuos das tres relixións abrahámicas era moi similar, o que facilitaba as transaccións comerciais ‘interrelixiosas'.

A maioría dos comerciantes xudeus pertencían a un grupo que se podería denominar como profesionais, que estaba integrado polas grandes comerciantes, os delegados, os representantes e os axentes ou intermediarios. Tamén se adicaban á mercadoría, de forma esporádica, viaxeiros que emprendían unha peregrinación a lugares santos, sobre todo a Xerusalén, ou estudosos que acudían a aprender con eruditos famosos, e que aproveitaban o longo camiño para comerciar e, coas ganancias, custearse parte da viaxe. Unhas veces os negocios eran seus propios, aínda que na maioría dos casos, eran por conta allea, sempre eran transacciones de menor envergadura que as dos comerciantes profesionais.

A abundante documentación conservada sobre os comerciantes xudeus mostra como, non todos eles pertencían á mesma clase social, pero tamén evidencia como existía un espírito de igualdade, só explicable pola responsabilidade compartida entre todos os actores dunha transacción comercial. Os documentos –contratos, cartas, libros de viaxes, etc. – mostran como o comercio estaba marcado pola inseguridade e a lentitude das comunicacións das rutas comerciais que, fundamentalmente, realizábanse en barco e en caravanas. Un bo resultado no negocio dependía de saber manter un fráxil equilibro entre os compradores, os vendedores e os intermediarios, que comezaba ao adquirir a mercancía nos lugares de orixe e concluía cunha boa venda no lugar de destino. Pero ese equilibrio dependía sobre todo das etapas intermedias nas que os produtos esperaban o seu seguinte destino, eran negociados –vendíanse para comprar outras mercancías– ou perdíanse. En consecuencia, a confianza entre todos os integrantes da rede comercial, era fundamental.

As redes estaban formadas sobre todo, por familiares das grandes comerciantes, como eran os fillos, os xenros e persoas moi próximas, que actuaban de delegados ou axentes. Estes eran os encargados de comprar e vender as mercancías e adoitaban residir nos enclaves comerciais máis importantes. A principios do século XIV, os comerciantes xudeus máis importantes procedían do mundo musulmán, así era frecuente atopar redes onde, por exemplo, un comerciante xudeu do Cairo tivese delegados residentes en enclaves situados no Occidente musulmán, que mantiñan a ruta entre Sijilmasa-Fez-ao-Andalus, desde onde se adentraban nos reinos cristiáns hispanos peninsulares, ou para Qairawán-Sicilia. Desde Sicilia volvíase a bifurcar a ruta, marchando unha para Europa por Italia, outra ao Levante mediterráneo e outra ao Cairo, sede central da rede, onde pola súa vez, recibíanse mercancías da India a través de Adén e o Nilo, que se importaban á Europa cristiá e ao occidente musulmán.


Auténticas sociedades mercantís

As relacións entre os comerciantes e os seus axentes e representantes, adoitábase manter de por vida e, incluso, perduraba de xeración en xeración. Estas relacións consolidadas, a veces convivían con outras esporádicas que se establecían para unha única transacción comercial. Ata principios do século XIV, as grandes comerciantes xudeu-árabes dispoñían de capital dabondo para financiar os seus negocios e expedicións comerciais, e todos os intermediarios recibían unha porcentaxe dos beneficios das transaccións.

Era frecuente que o grandes comerciantes se asociaran con outros comerciantes, creando auténticos ‘monopolios'. Estas sociedades reforzábanse con alianzas matrimoniais, se ben as sociedades estaban por riba desas alianzas, como se pode ver nalgún caso de divorcio, no que a sociedade perdura unha vez disolto o matrimonio. As sociedades mercantís repartían beneficios e financiaban operacións conxuntamente, pero as propiedades dos socios permanecían separadas. Este costume aplicábase incluso aos fillos; o seu estrito cumprimento variou duns lugares a outros e dunhas épocas a outras, se ben no norte de África practicouse, case sen variantes, a partir da época romana ata ben entrada a Idade Moderna.

Durante o século XIV, como no resto do medioevo, as xudeus, ao ser comunidades minoritarias, rexíanse polas súas propias leis tanto nos reinos cristiáns como musulmás, someténdose á xurisprudencia central só nos casos de litixios mixtos, é dicir con cristiáns ou musulmás. Esta situación confería uniformidade á lexislación que rexía a vida das xudeus desde Oriente a Occidente, o que facilitaba e fomentaba as relacións mercantís entre xudeus. Con frecuencia, na Idade Media, as grandes rabinos lexislaron sobre cuestións mercantís.


Mitos sobre os comerciantes xudeus

O feito de que as xudeus mantivesen unhas férreas redes comerciais, cun carácter bastante endogámico, e que estas estivesen rexidas polas súas propias leis, que eran descoñecidas e estrañas aos xentís, deu lugar á aparición de lendas en torno aos comerciantes xudeus, como eran a mítica riqueza dos comerciantes ou a súa dedicación á usura, pero non todos eran grandes comerciantes nin prestamistas. O que si é certo é que as lexislacións dos países xentís, nas que se lles prohibí a posesión e cultivo da terra, exercer cargos na Administración e a maioría das profesións liberarles, abocaron ás xudeus a exercer os oficios de comerciante e prestamista como únicos medios de poder conseguir unha mínima calidade de vida.

Outra das lendas sobre os comerciantes xudeus era a súa dedicación ao comercio dos artigos de luxo. É certo que había comerciantes xudeus que controlaban gran parte do mercado de obxectos ornamentais – pérolas, xemas, abalorios, lapislázuli, nácara, coral…– por canto que a relación prezo-volume era moi favorable, e en caso de persecución, algo demasiado usual, era fácil de ocultar e transportar. Por exemplo, estas eran as mercancías coas que comerciaban preferentemente os viaxeiros peregrinos e os estudosos debido ‘á súa comodidade'. O certo é que os xudeus comerciaban con todo tipo de xénero, sendo moi activos no mercado de minerais, que era o caso contrario, pois era necesario comerciar con grandes cantidades: o ferro importábano a partir da India a Arabia e desde alí, aos países do Mediterráneo, onde outras xudeus tiñan industrias de transformación. O cobre, o estaño, a prata e o chumbo, exportábanos desde ao-Andalus. O mercado do ouro foi outro no que os comerciantes xudeus xogaron un papel importante a partir dos primeiros séculos da Idade Media, este prezado metal traíano do África subsahariana vía Sijilmasa, e a partir do século XII, adoitaban importalo desde Sudán.

O por que da elección dunha ou outra mercancía debíase, en primeiro lugar, á demanda do mercado pero, en gran medida, tamén se debía ás actividades da comunidade á que pertencía a comerciante, pois unha práctica frecuente entre as xudeus foi o comerciar con produtos relacionados con industrias de transformación en mans de correlixionarios. Por exemplo, era moi frecuente cós xudeus de Al-Andalus comerciaran con seda e produtos relacionados coa industria téxtil, como era o chamado tinte vermello da India, que importaban desde India e Iemen a Granada para, despois, exportar a seda tecida e tintada. Tamén o liño exipcio exportábano a Tunisia e Sicilia para o seu tratamento e, tralo proceso, volvía a ser importado a outros países, incluído Exipto.


Venecia e Xénova controlan o comercio marítimo

A mediados do século XIV, as rutas tradicionais antes descritas, comezaron a declinar, e o comercio co Levante Mediterráneo experimentou un gran auxe; é nese momento cando as repúblicas marítimas italianas de Xénova e Venecia, comezan a controlar o comercio en detrimento dos países musulmás do Mediterráneo occidental. A esta mudanza contribuíu a expansión e consolidación –aínda que a toma de Constantinopla non se producíu ata 1453– do Imperio Otomano, que daría un novo ritmo ao comercio nesa zona. Os xenoveses e venecianos víronse forzados a estender as súas rutas para Siria, Exipto e Constantinopla. Como grandes enclaves comerciais continuarían as cidades exipcias de Alexandría e O Cairo, e os portos sicilianos; ao tempo, xurdirán outras novas bases comerciais como as illas de Corfú, Rodas, Chipre, os enclaves gregos de Salónica, Corinto ou Constantinopla ou as cidades sirio-libanesas de Trípoli, Alepo, Damasco, etc. É notorio como a poboación xudía deses lugares aumentou considerabelmente: as xudeus, atraídos pola prosperidade comercial desas cidades emigraron desde Occidente, sobre todo desde Italia e Sefarad. Por exemplo, cando en 1391 se deron os brotes de antixudaísmo nos reinos de Castela e Aragón, moitas xudeus que mantiñan contactos comerciais con comunidades hebreas do Levante, optaron por emigrar alí, xa que o nacente Imperio Otomano ofrecíalles maiores oportunidades e máis protección e liberdade.

O feito de que o dominio do comercio no Mediterráneo pasase de mans musulmás a mans cristiás, afectou profundamente aos comerciantes xudeus, pois a diferente consideración na que eran tidos –pobo do Libro uns e pobo deicida outros– reflíctese nas relacións cos comerciantes cristiáns plasmada nas leis. Tal é o caso que se deu na lexislación marítima veneciana que, durante os séculos XIV e XV, consideraba aos comerciantes xudeus rivais e, polo tanto, propuxo excluílos do seu sistema comercial. Aínda que estas normas nunca chegaron aplicarse, se limitarían a súa liberdade de movemento, así no século XIV, os comerciantes xudeus non poderán ser donos ou fretar as súas propias naves, senón que serán obrigados a usar os servizos marítimos dos países dominantes do comercio marítimo, que ese momento eran fundamentalmente Venecia e Xénova. Pero incluso no caso de que fosen aceptados tiñan problemas, algunhas veces eran as propias leis relixiosas xudías –dietéticas, pureza, festividades…– as que dificultaban súas travesías en naves xentís; outras eran os portos cristiáns aos que arribaban, nos que poderían ser considerados proscritos e perseguidos. Uns das grandes males dos comerciantes xudeus neste século vai ser o da pirataría; este problema, que afectaba a todos os comerciantes, era especialmente duro para as xudeus, que eran asaltados con máis saña e non eran defendidos coa escusa da relixión. Era frecuente observar como o número de cautivos xudeus era significativamente maior có das cristiáns, indiferentemente á relixión dos corsarios.


Confinados en ghettos

Nas cidades cristiás, incluso nas das colonias, os comerciantes xudeus, como outros ‘estranxeiros', eran obrigados a recluirse coas súas mercancías durante a noite en pousadas ou fondas, separados dos comerciantes cristiáns, pero esta separación era especialmente salientada no caso dos xudeus, que debían pernoitar en fondas ou albergues situados nos barrios xudeus. A existencia de pousadas ou hospicium exclusivamente xudeus na Alta Idade Media está ben documentada: un hospicium no call de Tortosa en 1328, un hospitium ventura hebrei en Bolonia a finais do século XIV ou un fondaco pertencente á coroa no Nápoles de 1317 do Rei Roberto.

Un exemplo claro da actitude para os comerciantes xudeus a finais do século XIV, é o de Venecia: Durante todo o medioevo, os venecianos mantiveron reservas coas xudeus, pero nunca houbo persecucións, e incluso no século XIV se lles concu o dereito de residencia estable na barriada do Véneto, e total liberdade para exercer os seus negocios. A bonanza comercial da cidade fixo que se asentasen numerosos comerciantes xudeus, entre eles algúns chegados de Sefarad. Continuóuselles autorizando a vivir dentro da cidade ata 1513, pero xa circunscritos á illa que se coñeceu como Gueto Novo, onde, a partir de 1516, se lles obrigou a vivir sen que puidesen abandonar o barrio despois da posta do sol.

A pesar de todas as dificultades coas que tiñan que bregar as xudeus nos territorios cristiáns, cando nas postrimerías de medioevo as institucións europeas desenvolveron un comercio máis moderno, baseado na implicación de investidores, moitos comerciantes xudeus adoptaron este novo sistema e prosperaron notablemente, fronte aos colegas que continuaron co sistema de negocios musulmán, moito máis personalista. Os comerciantes cristiáns asentados na zona do Levante, fixeron uso da súa condición de minoría para que os seus negocios se rigieran pola leis dos seus países de orixe, o que foi recoñecido polas autoridades musulmás. As xudeus fixeron uso dese dereito e acolléronse ás leis mercantís que éranlles máis favorables, xa fosen feixóns, musulmás ou de calquera país cristián.

A relación cos comerciantes cristiáns fixo que os comerciantes xudeus cambiasen moitos dos seus hábitos; por exemplo, a partir do século XIII cambiaron o camiño do comercio de diamantes traídos a partir da India, que ata aquela época se distribuía desde Exipto pero que, desde entón, vai pasar por Venecia, onde xudeus venecianos comezaron coa industria do talle de diamantes. A arte moderno do pulido do diamante orixinouse entón.

En resumo, pódese dicir que durante o século XIV, os comerciantes xudeus non só continuaron protagonizando o mesmo papel prominente no sistema comercial de Occidente que desempeñanran durante os séculos anteriores, senón que se abriron a novos horizontes, como eran os territorios eslavos.

Artigo publicado co gallo da exposición Ibn-Jaldún, entre Al-Andalus y Egipto. Pódese consultar o orixinal en castelán aquí.

60

Coma no programa de Radio Sefarad, onte cumpríronse dous mil anos de esperanza e sesenta de realidade.

Dende aquí, a máis sentida norabóa para o comenzo dunha autodeterminación xudía. Ou mellor, coma apuntaba o poeta Haim Guri: "O que levamos ata o dagora non son 60 anos de independencia, senón de loita pola independencia".

Se algúen ten interese, premendo aquí podese escoitar o discurso da Declaración de Independencia.

Naftali Botwin

... ou unha das Brigadas Internacionáis que combateron o fascismo na Guerra Civil española.

Volta atrás, ata Portbou

Nun exemplar atrasado de El País Semanal veño de reler unha reportaxe sobre a realización, a cargo do director bonarense David Mauas, do documental Quién mató a Walter Benjamin..., adicado a esclarecer as circunstancias do falecemento do filósofo berlinés.

Dende que o seu corpo foi atopado nunha fonda na vila catalana de Portbou, o 26 de Setembro de 1940, a tese que primou foi a do suicidio. Segundo a señora Henny Gurland, que o acompañou durante os seus últimos días, un Benjamin moribundo confesoulle que se na véspera inxerira morfina dabondo coma para poñer fin á súa vida. Asi mesmo, todo segundo o testimonio de dona Gurland, no seu leito de morte entregoulle dúas cartas, unha para ela e outra para que lle la fixera chegar ao seu amigo, o tamén filósofo, Theodor Adorno. Isto unido a que confesara a súa intención de suicidarse oito anos antes, apuntalou a idea dunha morte voluntaria.

Sen embargo, David Mauas, que tivera o seu primeiro achegamento á figura do intelectual xudeu na Academia das Artes de Xerusalén, co estudo do texto A obra de arte na era da súa reproductibilidad técnica, reparou en que non existía ningúnha constancia desas dúas cartas de despedida. A persoa que avalara a versión que dende o principio se dera coma válida, así coma os demáis que poderían botar luz ao acontecido (o médico que constatou a defunción, ou o dono da pensión na que se aloxou as súas últimas catro noites) xa non viven. Ademáis, foi enterrado no camposanto, cousa vedada aos suicídas. Pero só son hipóteses, imposibles, cos datos coñecidos, de confirmar.

Tras serlle retirada a nacionalidade alemana o ano anterior, saíra ilegalmente de Francia camiño de Lisboa, onde podería embarcar cara os EUA; pero unha nova lexislación impedíalle cruzar España. Antes de ser prendido e deportado polas autoridades colaboracionistas do fascismo español, o máis probable, co que hoxe se sabe, é que Walter Benjamin decidira rematar el mesmo coa súa vida, antes de afrontar o que a burocracia nazi prevera para os do súa orixe. Lembrar a este pensador xenial que, ao igual que defineu Rahola a Heine, era demasiado xudeu para os europeos, e demasiado europeo para os xudeus, é unha bóa maneira de recuperar a memoria desa esquerda librepensadora que pereceu entre as ruínas de Europa. Morreron, na Segunda Guerra Mundial, e xa antes, no seu tráxico preludio español, non só millóns de persoas, senón tamén unha certa idea de modernidade que aínda non fomos quén de superar. E fainos tanta falla...

Conta Stephan Hessel, un dos amigos de Benjamin:

“Levaba sete anos de exilio. E aquel 1940, cando o exército alemán rondaba por todas partes, cando só Gran Bretaña resistía e Estados Unidos aínda era neutral... As democracias estaban desamparadas, e iso para el, que era un demócrata, representaba unha profunda sensación de desconfianza. Benjamin sinteu que tiña razón cando dixo que a Historia vai cara atrás, coma o anxo de Paul Klee.”

O Angelus Novus, tamén coñecido coma O anxo da Historia, foi mercado por Walter Benjamin no 1921, e dende entón o escritor levou esta pequena acuarela consigo no seu periplo por Europa. Só se separou dela na súa fuxida cara o exilio, depositándoo na Biblioteca Nacional de París, para que lle fora entregada en herdanza ao seu amigo Scholem. A viúva deste, á súa vez, legouno ao Museo de Israel en Xerusalén, onde se atopa na actualidade.

Benjamin deixou escrito deste anxo coas ás abertas e ollos pasmados: "ben quixera el deterse e espertar aos mortos e recompoñer o despedazado. Pero dende o Paraíso sopla un furacán que se lle enredou nas ás, e que é tan forte que o anxo non pode pechalas. Este furacán empúrrao irremediablemente cara o fururo, ao cal das as costas, mentres que os montóns de ruínas medran ata o ceo. Ese furacán é o que nós chamamos Progreso".

Denunciou Adolf Hitler, nun dos seus incendiarios discursos, que os xudeus infrinxiran dúas grandes feridas á Humanidade; a circuncisión no seu corpo, e a conciencia na súa alma. Deberíamos reivindicar a Walter Benjamin, non coma unha figura plana á medida das protocolarias homenaxes institucionáis, senón coma a persoa independiente que non seguiu máis programa ca o do seu desexo, á hora de vivir e tamén á de morrer. Coma a conciencia libre que foi.

[Máis: O porvir é longo, artigo de Antonio Muñóz Molina sobre a obra teatral San Xoán, de Max Aub; Máis alá da pintura: Paul Klee e Walter Benjamin unidos polo anxo da historia, de Ana González; Angelus Novus, de Andrés Devesa (cun texto das impresións de WB sobre o cadro); Angelus Novus, de Justo Serna]

Concerto de Noa

Eis as imaxes do concerto que a cantante israeli Noa, xunto co guitarrista e compositor dalguns dos temas, Gil Dor, deron esta tarde na Igrexa da Universidade, en Santiago de Compostela:

Agardando

O escenario

O comenzo

Noa

Gil Dor

... agradecido ...

... despedida ...

... bis ...

... e despedida definitiva. Nun par de palabras; breve e intenso. Esta tarde a voz de Noa acabou de gustarme do todo, e debo decir que en directo gaña en espectacularidade. Se alguén ten a oportunidade de acudir a un concerto dela, en serio que llelo recomendo.

Por certo, tivo o detalle de presentarse en galego. O recital pechouse co tema en castelán Es caprichoso el azar, que nesta interpretación a dúo con Joan Manuel Serrat ten unha acollida tan calurosa coma a que debeu sentir, hai unhas horas, por parte das douscentas persoas que alí estabamos: a palabra entusiasmo queda corta para os aplausos que Noa e Gil colleitaron.

Atualización: suscribo integramente as declaracións feitas na rolda de prensa previa ao concerto (que onte, lóxicamente, non coñecía), máis non deixa de ser triste que, a unha persoa que veu a cantar, a sometan a un interrogatorio sobre a situación política do seu país.

Do Iemen a Manhattan

Noa, nunha actuación en Stuttgart. Foto: don´t expect art.

"Tiven a idea de investigar e recuperar as cancións iemenitas que lle oíra cantar á miña avoa cando era nena. Escoitei un senfín de sorprendentes cantantes, de Aharon Amram, Zion Golan, Shoshana Damari, Shlomo Dachyani e Miriam Tzafri, ata Ofra Chaza. As fermosas melodías e maravillosas voces tocáronme profúndamente e sonrroxáronme grandemente, máis ningunha me atravesou tanto coma a da avóa Raquel,... ela é a número un, todo vai sobre a súa base. Tiña claro que unha moza nada en Israel e criada en Nova Iorque, onde as cancións iemenitas desaparecen, e son sustituídas por Joni Mitchell e Paul Simon, tiña que atopar o seu propio camiño para atopar ese fabuloso lugar (....)"

A cantante Achinoam Nini, mundialmente coñecida polo seu nome artístico, Noa, encabeza así a presentación do seu último traballo, Genes & Jeans, que coma se di no texto, é unha recuperación do cancioneiro popular iemenita e hebreo, pasada polo tamiz da cultura urbana neoiorquina.

Noa, que se dou a coñecer polo tema principal da premiada película A vida é bela, de Roberto Benigni, aborda neste novo disco o dificil reto de conxugar dúas linguaxes musicáis tan distintas. Cantando en inglés e en hebreo, busca traer aos nosos días as antigas cancións que oíra cantar de nena en Israel, intentando non desvirtualas no proceso. O resultado é, na miña opinión, satisfactorio, a xulgar polo que estou a oír nestes momentos.

A través das dezasete pezas do disco, a voz afortunada de Noa e unha instrumentacion austera conxúganse con naturalidade para acadar unha particular mistura de estilos. Non é, xa o advirte ela, unha recuperación arqueolóxica, senón un achegamento dende a súa cultura de adopción e a dos seus devanceiros. Se alguén busca unha achádega purista, é probable que Genes & Jeans o decepcione.

Por unha desas raras casualidades, o lanzamento do disco ven acompañado dunha grata sorpresa: a presentación do disco aquí, en Sefarad, terá lugar mañá, venres, en Santiago de Compostela. Noa dará un pequeno concerto acústico, ás seis da tarde, na Igrexa da Compañía (ver mapa), tamén coñecida coma Igrexa da Universidade, ubicada na zona vella, entre a Facultade de Historia e a Praza da Universidade.

Non se venden entradas, senón que o acceso é cun convite que se agasalla coa compra do disco nas tendas Gong. Eu xa o adquirín, xunto coa conseguinte entrada, e mañá á tarde alí estarei, disposto a escoitar (a poucos metros, por certo, de onde residía a comunidade xudía compostelana) un tranquilo concerto de quen trae á Galiza aires doutras terras, e doutro tempo.

[Máis: Igrexa da Universidade, Praza da Universidade, s/n. 15704, Santiago de Compostela, Teléfono: 981 563 100; ext: 11020; Gong Discos]

Novo restaurane kóxer na Coruña

Para residentes na zona da Coruña, e para afeccionados á gastronomía en xeral, pode ser de interese saber que o vindeiro xoves seis de marzo, a Comunidade xudía reformista Ner Tamid vai a inauguración na cidade o restaurante Sefardí 515, o primeiro desta índole que se abre en Galiza.

O restaurante estará ubicado no número trinta e oito da Rúa Alfredo Vicenti (ver mapa), e disporá dunha tenda de productos kóxer, tanto para aqueles que queiran seguir os preceptos relixiosos xudeus coma a aos que simplemente nos gusta probar novos sabores. Bó proveito!

Na imaxe, xantar kóxer dunha familia xerosilimitana. Foto: naamul.

[Máis: Código Postal 150004; correo electrónico: info@restaurantesefardi@.com; teléfono: 981263442]

Descoberta

A información que dispomos do pasado xudeu de Galiza é decepcionantemente cativa, tendo en conta que nalgunhas rexións, coma a zona entre Ribadavia e Ourense foi amplamente poboada. Por iso cada nova achádega é acollida con verdadeiro entusiasmo.

Amigos e amigas, anímovos a que vos deixedes sorprender por esta maravillosa descoberta que Manuel Gago desvela no seu blogue. Simplemente fantástico.

Hai algún músico na sala?

Pois iso.

Se agora non, cando?

Na imaxe, partisanos, trala guerra, desfilando polas rúas de Milán. Foto: KarlMarx.

Entérome lendo o suplemento Culturas de La Voz que El Aleph Editores ven de publicar en castelán a novela de Primo Levi Se agora non, cando?, escrita só un ano antes do falecemento do escritor italiano. Nela, Levi aventúrase no mundo dos partisanos de Europa do Este, que mantiveron unha loita abismalmente desigual contra o fascismo dominante. Conta a crónica que o libro está baseado nas anécdotas que lle contaba un amigo que traballaba nun centro de acollida de Milán. O propio autor tivera unha breve experiencia na loita antifascista antes de ser recluído en Auschwitz.

Os protagonistas son Mendel e Leonid, soldados perdidos entre as liñas do frente do Leste, durante a remontada rusa do 1943. Ambos ingresarán despois nunha milicia de partisanos xudeus, coñecidos coma os gedalistas, coa cal atravesaría Bielorrusia, Polonia, a Alemania ocupada polos aliados e, por fin, Milán. Un periplo de dous anos para comenzar outra viaxe, a definitiva, que os levará cara a terra onde poderán ser libres. É, pois, a historia de quenes protagonizarían a última aliá previa á creación de Israel, a dos que por azar ou pericia escaparon da Shoah, e que culminaría no 48 o proxecto de autodeterminación xudía.

Durante o seu percorrido, o lider da milicia tocaba unha canción escrita por un xudeu ao que os nazis deran media hora para compoñer antes de matalo. A letra, breve e emotiva, é toda unha declaración de intencións dunha xente que asumiu que o primeiro e último mandamento era estar vivos.

Recoñecédesnos? Somos as ovellas do gueto,

esquiladas durante mil anos, resignadas á ofensa.

Somos os xastres, os copistas e os cantores

murchos á sombra da cruz.

Agora aprendemos os camiños do bosque,

aprendemos a disparar e damos no branco.

Se non son eu por min mesmo, que será de min?

Se non é así, cómo?. E se non agora, cando?

Máis: Monumento a partisanos xudeus executados en Vinograhdiv (Ucrania); un grupo de partisanos xudeus, preparados para loitar, no 1943; Monumento aos partisanos xudeus no Yad Vashem (Xerusalén).

O día da ansiedade

Un artigo de Gustavo Perednik.

Tzar Alexandre II Nikolaevich.

Fai uns meses asistín a un concerto da Orquesta Filharmónica de Israel, no que o pianista Orli Shalam interpretou a Segunda Sinfonía de Leonard Bernstein. Ésta baséase nun laureado poema pastoral de Wystant Auden: A idade da ansiedade (1947), escrito no verso aliterado do anglosaxón, que tanto cautivara a Jorge Luís Borges.

A obra revisa a busca de identidade no remuíño dun mundo inestable, o tento dunha humanidade que bregaba por reencontrarse con ela mesma, despois da hecatombe da Segunda Guerra.

No poema, e na súa música xudía, reverberan diversos momentos de ansiedade do pobo hebreo, que gravaron puntos de inflexión no seu destino. Pola multiplicidade das súas consecuencias, ningún é comparábel ao 13 de marzo de 1881, un dos días máis fatídicos da historia, cando foi asasinado o zar Alejandro II Nicolaievich (1818-1881), coñecido como «o zar libertador».

A súa rexencia constituíu un intervalo relativamente liberal nos tres séculos durante os que a dinastía Romanov gobernou o país máis extenso do globo.

Antes dese intervalo había no mundo dez millóns de xudeus, a metade dos cales habitaba en Rusia, baixo condicións políticas aciagas, e concentrádevos nas provincias occidentais, unha «zona de residencia» fóra da cal tiñan prohibido asentarse.

Traballaban de hospederos, comerciantes e artesáns, conformando un pouco máis do dez por cento da poboación xeral. Se ben a partir do século XVI os israelitas estaban limitados a certas áreas xeográficas, a disposición legal foi decretada por xudeofobia de Nicolás I (1796-1855).

Á sazón, estaba vixente o cantonismo, un dos réximes de alistamiento máis desapiadados ca se lembren, que se prolongou durante tres décadas. Consistía en reclutar a nenos maiores de 12 anos (un límite mínimo de idade que usualmente era violado), quen pasaban por un cruel adestramiento que se prolongaba ata os 18 anos. A esa idade, o mozo ingresaba ao exército zarista para un servizo de vintecinco anos máis. O obxectivo principal do martirio era cristianizar pola forza aos conscriptos.

Canon do exército tzarista. Foto: Vagamundos.

O 2 de marzo de 1855, Alexandre II aconteceu ao seu pai no goberno de Rusia, o mesmo mes no que Inglaterra e Francia uníronse a Turquía na Guerra de Crimea, que os otomanos sostiñan contra o imperio ruso desde facía case dous anos.

Malia esta conxuntura internacional, o novo zar e a súa esposa, María Alexandrovna, emprenderon unha etapa política coñecida como "Era das Grandes Reformas", que significou un progreso social insólito.

A principal reforma foi a liberación dos servos do imperio, que sumaban máis de corenta millóns, incluíndo os da propia familia real. Esta medida, acompañada de préstamos estatais aos recén emancipados, a fin de que comprasen as súas terras, xerou a oposición da nobreza terratenente.

Así mesmo, reorganizáronse os tribunais e a xustiza, baixo unha nova administración que imitaba o modelo francés. Promulgouse un código penal que melloraba a situación dos presos políticos, moderouse a censura de prensa, e admitiuse o autogoberno dos distritos rurais.

Por primeira vez, incentivábase a educación científica: a sapiencia e filosofía occidentais penetraban na intelectualidad do país, e as obras de numerosos autores comezaban a ser lidas en traducións. Mentor destas innovacións era o titor do mozo Alexandre, o poeta Vasili Zhukovsky, alcumado «o tradutor máis orixinal da literatura universal».

Un ano despois de asumir o trono, Alexandre II aboliu o cantonismo. Ademais, aos efectos de revitalizar a economía, abriu a «zona de residencia» para o traslado de profesionais, artesáns e comerciantes. Así describiu Jaim Potok o efecto da liberalización e as migracións: «Moitos mozos xudeus foron conquistados por unha esperanza mesiánica na inminente transformación da sociedade, e uníronse aos grupos revolucionarios… (Outros) ingresaron nas escolas rusas e empezaron a tomar parte da cultura do país. Entraron nas artes. Fixéronse xornalistas, avogados, novelistas, poetas, críticos, compositores, pintores, escultores. Apareceron en toda área da vida económica, política e cultural da nación».

O iluminismo e a vocación pola cultura universal comezaban a influír na xudaría rusa. A partir de Isaac Ber Levinsohn, «o Mendelssohn ruso», empezaron a destacarse escritores como Abraham Mapu (pai da novela hebrea), Mendele Mojer Sforim (precursor da literatura idish), Abraham Goldfaden (iniciador do teatro nese idioma), e Iehudá Leib Gordon, coñecido polas súas siglas: Ialag (1831-1892). Este foi un dos máximos poetas hebraicos, quen acuñou na súa obra tanto o lema dos iluministas como o dos primeiros sionistas modernos.

En efecto, no seu poema Esperta, pobo meu, Ialag estableceu a célebre máxima: «Se un xudeu na túa casa, e un home na rúa». No seu artigo «Iremos con mozos e anciáns» propuxo o apotegma bíblico de «Beit Iaakov Lejú ve-Neljá» (Casa de Jacob, vede e iremos) cuxas siglas deron nome aos protagonistas da primeira alía, ou inmigración xudía a Palestina en 1882.

Notablemente, Ialag, en distintas etapas da súa vida foi rexeitando tanto aos primeiros (a asimilación probou non ser solución á xudeofobia) como aos segundos (o cruel trato que Turquía propinaba ás xudeus en Eretz Israel, pareceulle un obstáculo insuperable).

Foi un das grandes que personificaron a era de ansiedade que se produciu co comezo dos pogromos, cuxo detonante foi o magnicidio. Un paralelo en Alemaña foi o filósofo Hermann Cohen, quen neses anos admitía «ter fachendoso coa posibilidade da integración, aínda que agora retorna a antigua ansiedade».

Durante o reinado de Alejandro II floreceu a prensa xudía, tanto en hebreo como en ídish, e aínda en ruso (Razsvet ou «Aurora» foi o primeiro xornal xudeu nesa lingua, que para 1860 era estraña incluso entre os israelitas máis cultos).

Xurdiron institucións feixóns educativas: en 1863, un grupo de intelectuais de San Petesburgo creou a «Sociedade para a promoción da cultura entre os xudeus de Rusia», e máis tarde fundábase a ORT, sociedade para o traballo manual e agrícola entre os xudeus, nada a partir dun permiso que outorgase o zar para recadar fondos filantrópicos. Lev Osipovich Levanda (1835-1888), convocaba a partir do Razsvet a «espertar baixo o cetro de Alexandre II». Espertarían por pouco tempo, e volverían a sumirse nun pesadelo sen precedentes.

O 13 de marzo de 1881 o zar Alexandre II é asasinado en San Petersburgo pola bomba dun anarquista nihilista suicida


A era dos pogromos

Neste espectáculo de sombras chinesas, unha nena cóntalle ao sol coma foi arrasado o pobo da súa familia durante un dos pogromos da Rusia tzarista. Foto: Morganfitzp.

O 13 de marzo de 1881, a carruaxe de Nicolaievich transportábao polas rúas centrais de San Petesburgo, nas inmediacións do seu palacio de inverno. O cuarto tentado contra a súa vida en tres anos, deu no branco. Con el, expirou toda esperanza de emancipación xudía.

O movemento revolucionario «Narodniki» (Populares), comezado dúas décadas antes, e que inicialmente propoñía a rebelión do campesinado, xerou, a fins da década de 1870, grupos anarquistas propagadores do terrorismo indiscriminado. Iván Turguenev denominounos «nihilistas». Un deses grupos, o «Narodnaia Volia» (Vontade da vila), responzabilizouse polo asasinato, que fixo estoupar un período de violentísima reacción e de colapso xudeu: a era da ansiedade.

A presenza dunha moza hebrea entre os regicidas, Sofía Perovskaia, permitiu desatar o rumor de que o monarca caera vítima dun «complot xudeu». A liberalización reverteuse con frenesí, e Potok diría que «o baile chegara ao seu fin».

En linguaxe internacional, a palabra rusa «pogromo» alude especificamente aos ataques contra os xudeus rusos, acompañádevos de destrución de propiedade, saqueo, violacións e homicidios, diante da silenciosa ou aberta complicidade das autoridades civís e militares. Agás un incidente illado en Kiev en 1113, os pogromos tiveron lugar durante catro décadas a partir de 1881, e en tres olas de furor crecente que produciron decenas de miles de mortos e innumerables mutilados e feridos.

Tal como a Noite dos Cristais (10 de novembro de 1938) tivo como escusa o asasinato dun secretario da embaixada alemá en París, os primeiros pogromos presentáronse como a reacción pola morte do zar. Non tan espontáneos como adoita supoñerse, eran incursións coidadosamente planeadas tras un intenso traballo de axitadores, libelistas e grupos de ultradereita, que viran nas reformas unha seria ameaza e creron que era o momento propicio para exteriorizar a súa forza.

O novo goberno, de Alexandre III, permitiu os embates, e sectores da esquerda tamén os apoiaron, considerándoos como un espertar das masas que suscitaría a eliminación do réxime.

Os pogromos continuaron ata catro anos despois da revolución bolxevique. As tropas do comandante vermello Grigoriev foron responsables de corenta deles a partir de maio de 1919, que causaron seis mil mortes. O seu lema «Malla á burguesía e aos xudeus» non contrastaba demasiado co mote contrarrevolucionario de «Malla ao xudeu e salva a Rusia».

Diante do asasinato do seu pai, Alexandre III (o penúltimo zar) designou ministro do Interior ao conde Nicolás Pavlovich Ignatiev, outro sañudo xudeófobo que incentivou os pogromos como «actos de xustiza espontánea emprendidos polo pobo ruso explotado». A presión pública logrou que, ao ano, Ignatiev fose substituído polo conde Dimitri Tolstoi, quen culpou ás gobernadores de provincia pola súa pasividade, e urxiunos a que detivesen atáquelos e as depredaciones, o que se logrou en xuño de 1884, castigando aos pogromistas. Concluía así a primeira das tres olas mencionadas.

O atentado de 1881 sinalou a decadencia do nihilismo, que perdeu soporte e encamiñouse para a súa desaparición durante a Gran Guerra, ao cabo da cal produciuse a terceira e última onda de pogromos en Rusia.

A polarización política foi irreversible despois do asasinato e, fronte aos revolucionarios, xurdiron organizacións como a Liga Sagrada, precursora das temidas «Centurias Negras» paramilitares, e da Unión do Pobo Ruso, todas elas fanaticamente antixudías.

Antes da súa destitución, Ignatiev conseguiu pasar as «Regulacións Temporarias» ou «Leis de Maio» (3 de maio de 1882) que restrinxiron máis que no lapso anterior a «zona de residencia»: expulsáronse a miles de xudeus dos seus fogares e, en 1891, a metade da poboación israelita de Moscova foi desaloxada.

A vorágine xudeofóbica daquel período adquiriu cristalización ideolóxica. Foi facéndose pública a patraña dun poder xudeu oculto ao axexo. O pogromista Pavolaji Khrushevan imprimiu, en 1903, no seu diario Znamia de San Petersburgo, un resumo dos Protocolos dos Sabios de Sión, que Sergei Nilus publicaría integramente un par de anos despois.

O sacerdote Edward Flannery, historiador da xudeofobia, denominounos «a mentira do século», e tiveron espectacular éxito: millóns de exemplares vendéronse nos máis variados idiomas, ata o día de hoxe.

Á sazón, cobrou especial influencia nos asuntos de estado o máximo xerarca da Igrexa Ortodoxa Rusa: Konstantin Petrovich Pobedonostev (1827-1907), partidario do absolutismo e da rusificación, conocido como «o xenio maligno de Rusia durante un cuarto de século». Foi este prelado quen difundiu o macabro vaticinio para os xudeus rusos: «Un tercio morrerá; un tercio converterase ou asimilarase; un tercio emigrará».

Como consecuencia do clima xudeofóbico, xurdiron en forma espontánea as primeiras tentativas de autodefensa xudía organizada. Perdérase toda confianza na capacidade (e no desexo) das autoridades de protexer as súas vidas e propiedades. Aqueles sistemas defensivos foron precursores incluso dos que se formarían na terra de Israel nas décadas posteriores, para contrarrestar o terrorismo árabe.

Pioneiros en materia de autodefensa foron o autor Mordexai Ben-Amí e o científico Waldemar Haffkine (quen anos despois descubriu a vacina contra o cólera). Na cidade de Balta, un das primeiras vítimas dos pogromos, a mestre Eliezer Mashbir creou, en 1882, unha unidade de defensa que se comunicaba co toque de shofar. Os xudeus, por primeira vez en séculos, defendíanse.

A autocracia rusa necesitou doutras armas paralelas para reprimirlos, como frear a incipiente cultura xudía. En 1883, o goberno prohibiu as representacións teatrais en ídish, o que provocou un exilio de actores, autores e produtores para occidente. Pola súa vez, fixouse un estrito numerus clausus que limitaba ao estudiantado xudeu a unha proporción do 3 ao 10 por cento de todas as universidades e escolas secundarias. (En rexións como Odessa, coa apertura de Alexandre II, chegárase a un 35 por cento de estudantes hebreos.)

Case cincuenta mil nenos xudeus padeceran o «cantonismo», que xa era impracticable. No seu lugar o zar estimulou a evanxelización tradicional: unha secta chamada «Novy Izrail» (Novo Israel) publicitaba a apostasía xudía.

O maior éxodo da historia xudía ocorreu despois da morte de Alexandre II. Cen mil xudeus por ano abandonaron o país durante a década seguinte e esa cifra aumentou nos anos posteriores.

En 1881 fundouse a agrupación Am Olam, co propósito de establecer colonias socialistas xudías en Norteamérica. As setenta persoas do seu primeiro continxente partiron desde Elizabetgrad, xusto despois de que alí tivese lugar o primeiro pogromo da historia.

En xeral, o 85 por cento dos emigrados radicouse nos EEUU, pero por esa época comezou a creación das outras comunidades xudías nas Américas, e a realización sionista moderna –todo iso en resposta diante da atmosfera enxendrada polo asasinato do zar.

A decepción dos intelectuais polo fracaso da pretendida integración á Rusia das grandes reformas, foi terminante. León Pinsker, xa descreido da mera solución iluminista, publicou en 1882 «Autoemancipación» (no que acuñó a voz «xudeofobia»), e Ajad Haam comezou a dirixir a súa mirada a Sión.

Así mesmo, ese ano, o «Bilu» produciu a primeira onda inmigratoria a Israel, e un dos seus pioneiros, Jaím Hisin, participou da fundación de Tel Aviv, en onde pasou o resto dos seus días. Definiu claramente o que aquel ano clave representou para conciéncialas feixóns: «Os recentes pogromos espertaron con violencia aos compracentes xudeus dos seus doces soños. Ata hoxe, a miña orixe non me interesaba».

O historiador anglicano James Parkes referiuno así: «Na súa longa e azarosa historia, as xudeus nunca pasaron por período tan tráfico e exaltado como o que comezou coa fuxida de Rusia en 1881».

(Máis: O artigo orixinal en castelán pode atoparse aquí)

A lingua galega na diáspora sefardita

Tal e coma avisara no seu anterior artigo n´O fondo dos espellos, Méndez Ferrín adicalle de novo a súa colaboración semanal no Faro de Vigo á presenza xudía no Reino de Galicia. Desta vez, para falar da relación entre dita comunidade e a nosa lingua, e de qué aconteceu con ela na diáspora.

Logo do Decreto de Expulsión do 1492 producíronse dúas correntes migratorias. Nunha, asentárense nas ribeiras do Mediterráneo, destacando as comunidades formadas en Salónica e Estambul. Por outra banda están os que emigraron cara os Países Baixos. Estoutra, polos motivos que el apunta, é a que ten máis interese dende o punto de vista lingüístico.




A lingua dos xudeus de Galicia

Xose Luís Méndez Ferrín

Os xudeus de Galicia falaban a lingua das cidades e vilas nas que moraban, ou sexa a galega. Os nomes persoais dos varóns eran bíblicos (Isaque, David, Abraham) pro eles tiñan a atención de nomear as súas mulleres de xeito galego e meliorativo: Clara, Rica, Ouro, Alegría. En canto aos nomes de familia e alcumes, parece que na súa maioría eran galegos (Méndez, Pereira, Espiñosa, Sánchez), Certo que Pérez é moi numeroso entre xudeus, tamén pode ter unha procedencia hebrea coincidente co patronímico galego. Podían levar os nosos xudeus apelidos hebreus ou de escura fasquía semítica (escura para min); así: Cohén, Benveniste (coma o lingüista) Mardochai (V. Risco dicía ser este o verdadeiro apelido de Marx), Calvasan. Chaman a atención, polo caracter hebreu deliberado, os nomes de Ioseph Ibn Hayyim e de Moisés Ibn Zabarah, iluminados e calígrafo, respectivamente, da Torah ou Biblia de Kennicott, ambos os dous artistas coruñeses, que fan ostentación da súa veciñanza galega.

Seguiron falando galego os xudeus dispersados e expulsos de fins de século XV? –pregúntame Lucía Pereira Espinosa. Voulle responder cunha hipótese.

Logo do degredo de expulsión lanzado pola intolerancia dos ben chamados Reis Católicos en 1492, é fama que a maioría dos xudeus de Galicia pasaron a Portugal. Gozarían do beneficio dunha rede social de apoio nas xudarías daquel reino. Pro, poucos anos despois (1496-1497), o rei don Manoel ordenou a conversión obrigatoria ou, alternativamente, o exilio de todos os hebreus de Portugal.

Penso eu que os conversos e cristiáns novos que quedaron en Galicia fóronse confundindo co resto da poboación e non parece que existisen verdadeiros núcleos criptoxudaicos. Con todo, sabemos que un acusado de xudaísmo foi queimado en auto de fe que se celebrou na Praza Maior de Madrid a fins do século XVII e presidido por Carlos II. Esta víctima levaba o apelido moi galego de Carballo.

O continxente de xudeus galegos, portugueses e cataláns que se asentou no Mediterráneo Oriental foi absorbido lingüísticamente polo continxente maioritario dos xudeus que falaban o castelán. E conformouse de tal modo a lingua e a cultura sephardita: sobre a base dunha preponderancia castelá. Reproduciuse nesta Diáspora, pois, o fenómeno da hexemonía e dominación castelá na Península Ibérica sobre as linguas galega e catalá, e, aínda despois, da portuguesa.

Entendo que houbo unha porción de xudeus galegos e portugueses que arraízaron nos Países Baixos. Nese asentamento, a lingua dos xudeos galegos e portugueses reunificouse. Pasaríase, así, a unha sorte de novo galegoportugués, neste caso sephardita. Tal lingua foi usada polas familias de ascendencia galega e portuguesa nos Países Baixos até a Idade Contemporánea moi avanzada. Documentos en lingua sephardita galegoportuguesa consérvanse en arquivos de Amsterdam, teño entendido. O sephardita galegoportugués utilizouse como lingua oral e escrita nos Países Baixos deica a segunda metade do século XIX ou aínda máis adiante. Supoño que por eses tempos as nosas comunidades xudías dos Países Baixos se achegarían ao asquenazismo e adoptarían como lingua propia o neerlandés Non coñezo estudos nos que se elucide o elemento galego deste galegoportugués dos Países Baixos nin que falen do elemento galego presente no xudeocastelán sephartita.

(Na imaxe, casamento de sefardíes, Ámsterdam, s.XVI)

E ben, tanto na Europa Occidental coma na Oriental e no N. de África, perdida a lingua galega ou non, os sepharditas de orixe galega mantiveron moitos dos seus apelidos até os nosos días, aínda que sexa nalgúns casos difícil diferenciar o que é galego de aquilo que é portugués. En Galicia estamos moi orgullosos da posíbel orixe galega de certos sepharditas. Por exemplo: Francisco Sánchez, teorizador extremo do escepticismo no século XVI; Baruch Spinosa (Espiñosa, supoño, na orixe), filósofo revolucionario e único do século XVII; Pierre Mendès-France, o político perfecto do radicalismo pequenoburgués.

Observación

Hoxe os cursidosos da historia dos xudeus en Galicia poden aproveitarse da lectura dunha obra moito documentada e compendiosa de Gloria de Antonio Rubio: Los judíos en Galicia (Fundación Barrié, A Coruña 2006). Gustaríanos precisar que os hebreus que aparecen mencionados en dous documentos do ano 1044 que se inclúen no Tombo de Celanova, sendo os primeiros de tal nación que figuran localizados en Galicia, non viviron, segundo a información que chegou a nós, en Celanova Vagamente aparecen localizados (nin sequera fixados) no val do Arnoia e nas proximidades das aldeas de Fechas e Soutomel, como dependente dun feudal e para nada do abade de Celanova. En 1044 Celanova non era un núcleo urbano, senón só un convento. En todo caso, a vila de Allariz atópase a uns 12 quilómetros do teatro dos acontementos nos que se mencionan estes primeiros xudeus advertidos na documentación galega. E Allariz si que tivo xudaría ben poboada e documentada anos máis tarde.

(Pódese descargar o artigo en pdf aquí, en El Sábado 29/12/07)